NR 4 (11) 2005

KOBIET-ART / GENDER QUEER FEMALE

Kobiet-Art zrodził się z potrzeby dopełnienia numeru poprzedniego Queer Cinema , który brnąć w kwestie seksualnej heterogeniczności i płynnych tożsamości zaniedbał odrobinę reprezentacje kobiecości. Ponad to gremialnie uznaliśmy, że galopująca sztuka tworzona przez kobiety i o kobietach jest gorącym i ważnym tematem, który rzadko pojawia się na łamach prasy filmowej. Maszyneria krytyczna naszych autorów / autorek ruszyła pełną parą, przetwarzając w ciągi interpretacji / reinterpretacji własne olśnienia i poszukiwania. Każdy pisał o bliskich mu tematach, wprowadzając czytelników w filmową intymologię i perspektywę indywidualnych badań, które triumfalnie wkroczyły również w przestrzeń sztuki. Stworzyliśmy po raz pierwszy odrębny dział poświęcony sztuce, aby doreprezentować obecność czwartego członu szumnego podtytułu periodyku. Zdziwił nas odrobinę fakt, że pisanie o twórczości kobiet praktycznie zawsze filtrowane jest przez perspektywę feministyczną. Staliśmy się nawet dla sporej grupy czytelników filmowym periodykiem o zacięciu genderowym. Dementujemy te pogłoski, ucinamy owe nadinterpretacje. Choć kwestie genderowe są dla nas istotne i wielokrotnie będą goscić na naszych łamach, nie wpisujemy się świadomie w krąg periodyków genderowych. Kobiet-art to kolejna faza rozwijającego się eksperymentu medialnego, w przyszłosci multi-medialnego. We truly hope so! Twórczość kobiet i o kobietach będzie stałym komponentem panoptycznych zaczynów i koktajli, poddawaną redakcyjnym eksploracjom, komentarzom, aktywnościom promocyjnym i szalbierstwom metodologicznym. We promise!

W numerze polecamy:

ISTOTNE PRZEDRUKI: Laura Mulvey, Spojrzenie w przeszłość: nowe przemyślenia o feministycznej teorii filmu z lat 70. / Teresa de Laurentis, Estetyka a teoria feministyczna: ponowne przemyślenie kobiecego kina / Liza Johnson, Perwersyjna perspektywa: film feministyczny, film queer, wstyd / KOBIETY W KINIE / KOBIETY I KINO: Panoptikum silnych i wojowniczych kobiet / Słodkie uwodzicielki, niewierne żony i szalone femme fatales czyli o obrazach kobiecości... / Natura, kultura i kobiecość w filmie Petera Weira "Piknik pod Wiszącą Skałą" / KONSTELACJA WIZERUNKÓW : "Bardzo samotne dziś wieczorem". O komiksowych i filmowych prostytutkach / Poza głównym nurtem - jak telewizja radziła sobie z kobietami w "Pegazie" / "Czasem słonce, czasem deszcz, ale fryzura zawsze idealna", czyli o kobiecie w reklamie / KOBIETY I KOBIECOŚĆ W PRZESTRZENI SZTUKI: OPEN-BRAIN BALLET: Widok panoramiczny. Sztuka kobiet, sztuka kobieca i sztuka feministyczna w Polsce po 1945 roku / Feministyczne interwencje, sztuka krytyczna, postfeminizm - o wątkach feministycznych w sztuce polskiej / W co się bawią dziewczyny, czyli fala za falą / Postfeministycza cybermatka - czyli polska sztuka kobieca XXI wieku / Anna Baumgart: "A kiedy pocałowałam żabę, sama stałam się żabą" / Monika Weiss: Pomiędzy Obecnością i Pamięcią Performatywną - z artystką rozmawia Aneta Szyłak

Redaktor prowadząca: Monika Bokiniec
Numer jest dostępny w dystrybucji
patroni medialni nr 4:
TVP Kultura / independent.pl / korba.pl / Krytyka Polityczna / Artmix / Radio Gdańsk

KOBIET-ART: SPOJRZENIE Z BLISKA...

Kim jest kobieta? Jak istnieje? Czy możemy mówić o istnieniu jakiejś esencji kobiecości czy raczej kobiecość jest czymś wciąż od nowa konstruowanym? To pytania, na które nie znaleziono dotychczas przekonującej odpowiedzi. Same kobiety zresztą biorą udział w tej dyskusji od niedawna. Można jednak z dużą dozą pewności stwierdzić, że kobiecość, sposoby bycia (bywania) kobietą w danym czasie i miejscu kształtowane są przez przekazy kulturowe. Do niedawna kobiety były jedynie ich przedmiotem, obecnie stają się coraz częściej podmiotem, aktywnie i skutecznie je modyfikującym. Stąd nasze zainteresowanie w tym numerze "Panoptikum" skupiło się nie tylko na tym, jak kobiety są w kulturze wizualnej (mediach, filmie, sztuce) reprezentowane, ale też na tym, w jaki sposób kreują swoje własne wizerunki, a także w jaki sposób poddają refleksji swoje własne reprezentacje oraz sposoby ich konstruowania. Reprezentacja jest tu - za Foucault - rozumiana nie jako mimesis , czyli proste odtworzenie wyglądów, ale jako takie przedstawienie danego obiektu (tutaj: kobiet), którego wartość mierzy się zdolnością stworzenia emocjonalnego, patetycznego lub intelektualnego efektu, skłaniającego widza do utożsamienia się z jego przesłaniem, nie zaś stopniem wierności wobec świata realnego.

Tak jak w poprzednim numerze "Panoptikum", poświęconym Queer Cinema , przyjmujemy i waloryzujemy pozytywnie nie tylko różnorodność, heterogeniczność twórczości związanej z kobietami, ich reprezentacją i aktywnym działaniem, ale również pluralizm punktów widzenia i postaw wobec tej problematyki. O ile w początkowej fazie budowania teorii feministycznej kluczem do interpretacji kultury z feministycznego punktu widzenia był podział na to, co męskie i to, co żeńskie, o tyle obecnie przyjmuje się, że interpretowanie kina (czy szerzej: kultury wizualnej) jako reprezentacji w kategoriach męskości i kobiecości to za mało, ponieważ opresji poddany jest również mężczyzna, który nie jest biały i heteroseksualny. Podobnie spojrzenie kobiety - zarówno jako twórcy, jak i odbiorcy - jest warunkowane i modyfikowane nie tylko jej przynależnością płciową/rodzajową, ale również rasową, klasową etc. Ponadto, same kategorie męskości i kobiecości są redefiniowane, a ich zasadność i wyłączność jest poddawana w wątpliwość. Mamy nadzieję, że artykuły zamieszczone w niniejszym numerze odzwierciedlają bogactwo perspektyw z tym związanych.

Numer otwierają teksty najbardziej ogólne, poświęcone feministycznej teorii kultury i refleksji filmoznawczej. Szczególną uwagę zwraca tekst Laury Mulvey, która wprowadziła do zorientowanej feministycznie myśli humanistycznej koncepcję "spojrzenia" kamery jako spojrzenia męskiego ( male gaze ). W zamieszczonym tu eseju Mulvey retrospektywnie spogląda na historię kina i feministyczną teorię filmu, szczególnie na przełomowe lata siedemdziesiąte, co staje się punktem wyjścia do diagnozy stanu obecnego.

Kolejne dwa teksty stanowią pewnego rodzaju uzupełnienie problematyki poruszanej w poprzednim numerze. Liza Johnson w ciekawy sposób omawia zagadnienie kobiecego wstydu w kontekście filmów zaliczanych do nurtu queer . Tekst Roberta Kulpy jest subiektywną, "soczystą" relacją z londyńskiego festiwalu kina gejowskiego i lesbijskiego, w której omawia najnowsze queerowe produkcje filmowe.

Licznie reprezentowane w niniejszym numerze są zagadnienia związane z relacją kobiet i kina. Zdecydowana większość tekstów dotyczy wizerunku kobiet w filmach, jednak mamy tu do czynienia z szerokim spektrum sposobów opisu oraz interpretacji tych zjawisk. Część z nich dotyczy szeroko rozumianego obszaru kultury popularnej. Artykuł Małgorzaty Radkiewicz dotyczy tego, z jakiego typu wizerunkami kobiet mamy do czynienia w polskim kinie popularnym i interpretuje ich "genderowy konserwatyzm" w kontekście odreagowania transformacji ustrojowej. Z kolei Sebastian Konefał skupia się na coraz popularniejszych w kulturze audiowizualnej wizerunkach silnych kobiet, którym często towarzyszą męscy nieudacznicy. Inne teksty poruszają kwestie związane z redefinicją tradycyjnego rozumienia kobiecości. Karolina Starego na przykładzie filmu Piknik pod Wiszącą Skałą pokazuje, w jaki sposób dialektyka natury i kultury przekłada się na opresywną relację męskości i kobiecości, interpretując film w kontekście utraconego raju kultury i uwięzienia w kulturze.

Pojawiają się też opracowania twórczości znanych poza granicami naszego kraju feminizujących reżyserek - Catherine Breillat i Mariny de Van. Magdalena Wichrowska interpretuje filmy Breillat, wchodząc z nią w subiektywny, eksperymentalny quasi-dialog. Anna Burkiewicz zaś przedstawia psychologiczną interpretację głównej bohaterki filmu Pod moją skórą , wprowadzając w ramy numeru inny język i inną metodologię.


Na kolejny dział składają się artykuły dotyczące reprezentacji kobiet w innych mediach. Pomost między działami stanowi tekst Jerzego Szyłaka, który podejmuje temat wykorzystania postaci prostytutki w filmie i komiksie. Zwracają również uwagę dwa eseje poświęcone telewizji. Aleksandra Pielechaty przedstawia krótką historię prób przełamywania stereotypowych wizerunków kobiet w reklamie telewizyjnej. Lidia Krawczyk na przykładzie "Pegaza" analizuje sposób reprezentacji kobiet w telewizyjnych programach kulturalnych, ze szczególnym uwzględnieniem relacji kobiet i sztuki. Joanna Wrycza sięga do medium najnowszego - Internetu - aby na przykładzie witryn poświęconych Marlenie Dietrich pokazać, jak Internet umożliwia tworzenie i podtrzymywanie nowego typu mitologii gwiazdy kina.

Nowy numer "Panoptikum" wprowadza również istotne merytoryczne rozszerzenie, zwracamy uwagę nie tylko na film i inne media, ale po raz pierwszy na sztukę, fundując osobny dział poświęcony krytycznemu namysłowi nad artefaktami sztuki w kontekście omawianej tematyki.

Czy istnieją jakieś rejony sztuki, które można nazwać "sztuką kobiet"? Jeśli tak, to jakie wspólne cechy niesie ta sztuka ze sobą? Czy stoi ona w opozycji do sztuki mężczyzn czyli do sztuki w ogóle ("po prostu sztuki", jak pisała niegdyś w "Zadrze" Magdalena Ujma)? Tak czy inaczej zdefiniowanie dzieła jako "kobiece" wydaje się mieć raczej wymiar bardziej deklaratywny i interpretacyjny i wydaje się nie mieć szczególnego powiązania z płcią autora czy z tematyką feministyczną.

Dlatego też na sztukę podejmującą wątki kobiece, tworzoną przez kobiety, choć nie tylko, używamy określenia "sztuka kobieca" (czyli "kobiet-art"), zdając sobie w pełnym wymiarze sprawę z jego, w wielu przypadkach, nieprecyzyjności i ogólności. Nie staramy się więc diagnozować, raczej pozostawiamy pole do interpretacji czytelnikowi. Nie zmienia to jednak faktu, że to właśnie artystki są obrazoburcze i skandaliczne, to one podejmują tematy niechciane i niewygodne, to je się sądzi i skazuje.

Pierwsze trzy teksty analizują więc to, co w nowoczesnej sztuce kobiecej w Polsce zdarzyło się do tej pory, a jednocześnie stanowić mają tło dalszych rozważań innych autorów. Dla historycznego umocowania lektury, dział rozpoczyna esencjonalny tekst Doroty Monkiewicz o przebiegu artystycznych dróg niepokornych twórczyń (i twórców) po 1945 roku. Pomóc czytelnikowi w rozeznaniu się w gąszczu artystek ma guide Izy Kowalczyk, w którym autorka pisze o wątkach feministycznych w polskiej sztuce. O podejmowaniu nowych, nie feministycznych, tematów przez sztukę młodych polskich artystek w XXI wieku opowiada Ewa Małgorzata Tatar, postulująca nadejście w polskiej twórczości kobiecej trzeciej fali feminizmu, mającego chyba jednak niewiele wspólnego z amerykańskim postfeminizmem z powodu znacznego zubożenia polskiej feministycznej tradycji wobec amerykańskiej. Świetną kontynuacją, ale i uzupełnieniem tekstu Tatar jest artykuł Marty Raczek o internetowym projekcie edukacyjno-rozrywkowym Ewy Szczyrek pt. Antykoncepcja , w którym wirtualnego "bycia w ciąży" doświadczyć może tak kobieta, jak i mężczyzna. W dalszych tekstach przechodzimy do mniej lub bardziej szczegółowych aspektów funkcjonowania kobiecej sztuki, jej bogactwa i wielowymiarowości, na przykładzie twórczości dwóch uznanych polskich artystek: Anny Baumgart i Bogny Burskiej. Dział kończymy rozmową Anety Szyłak z artystką "ciała i nieobecności" - Moniką Weiss.

Monika Bokiniec - redaktor prowadząca numeru
Zbyszek Sypniewski - redaktor działu poświęconego sztuce



PANOPTIKUM KOBIET-ART / KOBIETY W KULTURZE AUDIOVIZUALNEJ:

Wokół teorii feministycznej - reinterpretacje
- Monika Bokiniec, Czy kultura ma płeć?
- Laura Mulvey, Spojrzenie w przeszłość: nowe przemyślenia o feministycznej teorii filmu z lat 70.

Gender queer female - wywrotowe strategie i konteksty
- Liza Johnson, Perwersyjna perspektywa: film feministyczny, film queer , wstyd
- Robert Kulpa, LESBIANS! DYKES! QUEERS!

Kobiety w kinie / kobiety i kino - transgresje, odkrycia, abberacje, olśnienia

Popkultura / filmowy mainstream :
- Jakub Konefał, Panoptikum silnych i wojowniczych kobiet
- Małgorzata Radkiewicz, Słodkie uwodzicielki, niewierne żony i szalone femme fatales czyli o obrazach kobiecości
- Lena Voss, Filmowe s[twarz]anie. W konstelacji kobiecych twarzy

Kobiecość / Odmienność - Inność
- Karolina Starego, Natura, kultura i kobiecość w filmie Petera Weira Piknik pod Wiszącą Skałą
- Małgorzata Lewandowska , Amo ergo sum - o sakralności kobiety w filmach Andrieja Tarkowskiego

Francuskie abberacje - nowe horyzonty:
- Magdalena M. Wichrowska, Piekło kobiet, piekło widza - wokół Anatomie de l'enfer Catherine Breillat.
- Anna Burkiewicz, Odrzucone "ja" i kobiece ciało w filmie Pod moją skórą Mariny de Van

Konstelacja wizerunków - komiks / tv / reklama / internet
- Jerzy Szyłak, "Bardzo samotne dziś wieczorem". O komiksowych i filmowych prostytutkach
- Lidia Krawczyk, Poza głównym nurtem - jak telewizja radziła sobie z kobietami w Pegazie
- Aleksandra Pielechaty, "Czasem słonce, czasem deszcz, ale fryzura zawsze idealna", czyli o kobiecie w reklamie.
- Joanna Wrycza , Marlene.com Utrwalanie i ożywianie mitu gwiazdy w Internecie.

Kobiety i kobiecość w przestrzeni sztuki: open-brain ballet
- Dorota Monkiewicz, Widok panoramiczny. Sztuka kobiet, sztuka kobieca i sztuka feministyczna w Polsce po 1945 roku.
- Izabela Kowalczyk, Feministyczne interwencje, sztuka krytyczna, postfeminizm - o wątkach feministycznych w sztuce polskiej.
- Ewa Małgorzata Tatar, W co się bawią dziewczyny, czyli fala za falą
- Marta Raczek, Postfeministycza cybermatka - czyli polska sztuka kobieca XXI wieku
- Ewa Okroy / Elżbieta Okroy, Anna Baumgart: A kiedy pocałowałam żabę, sama stałam się żabą
- Sebastian Cichocki, krwawa rosa i inne proroctwa. O sztuce Bogny Burskiej
- Monika Weiss: Pomiędzy Obecnością i Pamięcią Performatywną

oficjalna strona periodyku:
www.panoptikum.pl