NR 3 (10) 2004

QUEER CINEMA

Stało się - weszliśmy w fazę maniakalnych numerów monograficznych. Redakcję zapłodniły nowe fantazyjne fluidy i zasiliły nowe osoby z rewolucyjnymi planami i wizją. Cieszyliśmy się jak dzieci. Teraz będzie się działo! Temat pierwszej monografii narodził się szybko i bezboleśnie, wygenerowany na styku redakcyjnych interakcji. Nowe, szerzej nieznane zjawisko, które trzeba było koniecznie spopularyzować. W tym celu podnieśliśmy nakład i postawiliśmy na promocję medialną. Cyzelowaliśmy artykuły i treści, sito było okrutne, odpowiedzialność ciążyła, nawet przyzwyczajonym do pracoholizmu, heterogeniczności i bezsenności. Numer powstawał via internet, via phone, ponad podziałami, na odległość, lecz przy pełnej kompatybilności fal mózgowych. Redakcja wielonaczyniowa spierała się rzadko, ufając mocom redaktora prowadzącego, który molestował licznych autorów i znajomych. Zainteresowanie numerem było ogromne. To uświadomiło nam, że warto pociągąć za odpowiednie sznurki i szukać tematów rzadko eksplorowanych. To przy Queer Cinema ostatecznie ukształtowało się nasze widzenie periodyku i oznajmiliśmy światu naszą dziwaczną, połamaną obecność. Wprowadziliśmy także po raz pierwszy wybór przedruków z prasy obcojęzycznej, inspirowani głosami specjalistów, którzy odkrywali się ze swoim metodologicznym nienasyceniem i pasją eksplorowania tekstów, wcześniej niedostępnych w rodzimym języku.

W numerze polecamy:

ISTOTNE PRZEDRUKI - Alexander Doty, Teoria Queer i kultura popularna / Richard Fung, Edukacyjny wymiar pornografii / Judith Butler, Gender Is Burning: Dylematy przywłaszczenia i subwersji / Justin Wyatt, Filmowa/Seksualna Transgresja. Rozmowa z Toddem Haynesem / TELE-WIZJE: "Podobno jesteśmy alternatywną rodziną" - Czy "Queer As Folk" jest przełomowym serialem? / "Homoseksualista wychodzi z szafy". Lance Loud z "An American Family" / ANDROGYNE: Tęsknota za światem z innego świata. Androgyn w "Performance" i "Człowieku, który spadł na Ziemię" / TOŻSAMOŚCI POŻĄDANIE: W poszukiwaniu "Black Queer Cinema": Issaca Juliena "Looking for Langston" / Daleko od nieba-czyli gej w polskim kinie / "Ai no Kusabi" - kobieca fantazja homoerotyczna w japońskim filmie animowanym z gatunku " yaoi" / CZYTANIE POPKULTURY: Moje drugie JA: Sobowtór w kinie hollywoodzkim lat 90. XX wieku / Homo-potwory / TRANSGRESJE KINA NIEZALEŻNEGO: Kino skazane na nieistnienie - "The Cinema of Transgression" / New Queer Cinema - obrazy po(d)miotu społecznego / TEORETYCZNIE.PRAKTYCZNIE: Tekstualizacja ciała jako proces fundowania/rozpraszania kobiecej tożsamości w filmie "The Pillow Book" / "Queering the Bible": Notatki o "Ogrodzie" Dereka Jarmana

Redaktor prowadzący: Robert Kulpa
Numer dostępny w dystrybucji [nakład prawie wyczerpany]
Patroni medialni nr 3:
gazeta.pl / Radio TokFm / independent.pl / Krytyka Polityczna


Somewhere Over the Rainbow...


Numer "Panoptikum", który trzymacie w rękach, w całości poświęcony jest Queer Cinema . Na wstępie należy zatem wyjaśnić jak definiujemy to pojęcie w tym numerze, ponieważ jest to zjawisko mało znane i rzadko opisywane w naszym kraju. Z tego też powodu polecam od razu lekturę tekstu Alexandra Doty'ego "Teoria queer i kultura popularna", w którym autor doskonale referuje różnorodność sposobów rozumienia pojęcia queer w odniesieniu do filmu i kultury popularnej.

W numerze tym chcieliśmy pokazać, jak homoseksualizm i Odmienność są obecne w kinematografii oraz interpretowane przez młodych badaczy kultury audiowizualnej. Stąd też Queer Cinema nie jest tożsame tylko z kinem lesbijskim, gejowskim czy z niektórymi nurtami kina niezależnego. Queer w "Panoptikum" to przede wszystkim strategie czytania i re-prezentacji Odmienności. Dlatego oprócz homoseksualizmu podejmujemy wątki Innych, społecznie stygmatyzowanych, problemów: AIDS, męskiej prostytucji, cielesnego niezidentyfikowania, nieokreślonych tożsamości. Oprócz zajmowania się tematyką i zawartością filmów chcemy także przybliżyć się do ich struktury, zrozumieć (niesłyszalny) język, którym się do nas mówi, żeby móc go ponownie wykorzystać lub przeciwstawić się jemu. Stąd też ogromnie ważne są dla nas teksty teoretyczne. Queer zatem, tak jak je rozumiemy, ma być pojęciem jak najszerszym, do końca niezidentyfikowanym, płynnym i zawsze przeciwstawiającym się jakimkolwiek praktykom normalizacyjnym. Niezależnie czy będą się one dokonywały w obrębie dominującej kultury, czy wewnątrz zmarginalizowanych kultur mniejszościowych. Queer Cinema ma być na tyle szerokie i do końca niepewne, aby zawsze opisywać i generować Różnorodność, nigdy nie zastygając w śmiertelnej jednoznaczności pojęć. Mamy nadzieję, że ten numer jest tego dowodem.


W tym miejscu należy zwrócić się jeszcze do ogólniejszych przesłanek, które ukształtowały moje podejście badawcze jako redaktora prowadzącego numeru. Na gruncie ideologicznym i metodologicznym jest to głębokie utożsamienie się z filozofią postmodernistyczną i z przekonaniem, że nie istnieje "Obiektywna Nauka", a kategoria "obiektywizmu" jest jedną z najbardziej podstępnych norm, jakie zostały wymyślone w procesie rozwoju naszych kultur, aby skutecznie fałszować obraz rzeczywistości i bronić interesów dominującej ideologii społecznej. Jawnie odrzucając "obiektywizm poznawczy", staję po stronie tego, co "obiektywny" dyskurs naukowy nazywa ideologią lub aktywizmem. Nie będę negował ewentualnych "oskarżeń", pojawiających się w związku z takim ujęciem tematu, ale zawsze je afirmował i hiperbolizował, tak aby w pewnym momencie straciły swoją inwektywną moc.


Od momentu, w którym zaczęły napływać propozycje tekstów, stało się dla nas jasne, że podejmiemy kilka głównych tematów, wokół których ogniskują się zainteresowania autorów. Postanowiliśmy to podkreślić, a jednocześnie uwypuklić wspomnianą wcześniej różnorodność zjawisk, z jakimi mamy do czynienia na obszarze Queer Cinema . I tak działy pierwszy i czwarty skupiają się na analizie produktów masowej kultury i treści cyrkulujących w jej obrębie. Idąc niejako za przykazaniem McLuhana, badają jak i co komunikuje jedno z jej mediów - telewizja.

W powoli zmieniającym się krajobrazie humanistycznym możemy dostrzec wzrastającą liczbę opracowań dotyczących płciowości, co ogólnie należy uznać za fakt pozytywny. Niemniej jednak pozostają one w binarnym paradygmacie kobiecości-męskości, nie próbując (czy również nie zauważając?) innych możliwości ich realizacji. Zwracamy na to uwagę działem "Androgyne. Cud nienazwania."

Jako trzeci widnieje zbiór podejmujący kwestie formowania tożsamości. Autorzy artykułów dostrzegają i omawiają wielowymiarowość i niejednoznaczność zjawisk, które tworzą sieć zależności i wzajemnych interakcji, które zamykamy w jednym (być może nie dość) pojemnym określeniu - tożsamość.

Osobną grupę stanowią teksty monograficzne poświęcone dwóm nurtom kinematografii niezależnej. Potrzeba ich prezentacji jest oczywista. Podobnie jak znakomita większość niezależnej produkcji artystycznej jest u nas nieznana, tak samo nie uda nam się w polskiej krytyce odnaleźć wiele o prezentowanych nurtach.

Numer zamykają teksty, które oscylują wokół osi teoria-praktyka, pokazując po raz kolejny, że binarne schematy naszej kultury wyczerpują się. Autorki (oraz twórcy, o których piszą) udowadniają, że niemożliwe staje się opisywanie rzeczywistości w dotychczasowych paradygmatach, że należy je przeformułować i z/re/konstruować.


"Tele-wizje" to trzy teksty poświęcone telewizyjnej reprezentacji lesbijek i gejów. Marcin Wilk analizuje nowy serial  The L Word . Pytanie: czy lesbijski? czy dla lesbijek? Na pewno o lesbijkach . The L Word w jego odczytaniu stwarza nową jakość odbioru, która konstytuuje się wobec potencjalnych widzów, stanowiąc dlań niewątpliwe wyzwanie. Autor słusznie zauważa, że serial, którego bohaterkami są lesbijki stwarza sytuację komunikacyjną, z jaką dotychczas nigdy nie mieliśmy do czynienia w naszej kulturze. W tekście znajdziecie więcej tropów, co z tego może wyniknąć. Podobną diagnozę sytuacji komunikacyjnej przedstawia Niina Kuorikoski, pisząc o innym serialu, którego bohaterami są geje (i w mniejszym stopniu lesbijki). Queer As Folk już przeszedł do historii telewizji. Dlaczego? Po prostu był to pierwszy serial od początku do końca homo-normatywny, z homoseksualnymi bohaterami, dla homoseksualnych odbiorców, prezentujący życie wybranego środowiska gejowskiego. Niemniej jednak, pomimo wielu zalet i znaczenia dla szerokiego obiegu kultury popularnej, Queer As Folk  nie jest bez winy, by tak rzec. Świetna analiza genderowa Kuorikoski pokazuje, jak bardzo serial ten potwierdza i umacnia genderową stereotypizację kobiet i mężczyzn. Zatem pomimo rewolucyjnego podejścia do seksualności homoerotycznej, realizatorzy popełnili grzech społecznego konserwatyzmu płciowego. Na zakończenie Mirosław Przylipiak opisuje wybrane wątki fabularne w popularnym serialu amerykańskmi An American Family , omawiając sposób prezentowania w nim homoseksualności jednego z bohaterów, która doprowadziła do weryfikacji nastawienia do kwestii homoseksualizmu w Stanach Zjednoczonyh.

"Androgyne" to dział, w którym Karolina Kosińska i Altea Leszczyńska próbują opisać zmagania pisarek i filmowców z nienazwaniem płciowym, z cielesnością wymykającą się kategoriom męskości i kobiecości. Kosińska prezentuje dwa filmy Nicholasa Roega z lat 70. Opisując cudownie niedookreślone ciała Micka Jaggera i Dawida Bowiego, odtwarzających główne role, autorka pokazuje jak Inny staje się mrocznym przedmiotem pożądania. Leszczyńska analizuje powieść Jeanette Winterson i pyta o możliwości jej ekranizacji, co wydaje się awykonalne. Ale czy tylko z powodu prostego i niezwykle skutecznego zabiegu pisarki?

"Tożsamości pożądanie" to grupa tekstów podejmujących kwestie płynności i różnorodności tożsamości kształtowanych nie tylko przez nasze seksualności, ale również w wyniku pochodzenia etnicznego, geograficznego, tożsamości formowanych pod wpływem praktyk socjalizujących różnych kultur, koloru skóry, doświadczenia, klasy społecznej i rasy. Andrzej Pitrus sprawdza jak zachodnie kategorie przekładają się na chiński kontekst kulturowy. Krystyna Mazur analizuje film Isaaca Juliena, który próbuje odzyskać historię czarnych, homoseksualnych mężczyzn i przywrócić głos tym, którzy przez wieki pozostawali w cieniu. Zakorzeniony mocno w polskiej kulturze jest z kolei tekst Sebastiana Jagielskiego, który zrobił to, co już dawno temu powinno być opisane i pokazane. Chodzi o scharakteryzowanie czy raczej podsumowanie funkcjonowania postaci gejów w obrębie polskiego kina fabularnego. Czwarty tekst porusza dwie szalenie istotne kwestie. Po pierwsze, artykuł Richarda Funga mówi o reprezentacji wizualnej mniejszości etnicznych. Analizując i opisując proces powstawania swojego filmu Steam Clean , Fung zastanawia się nad sposobami przełamania paradygmatu "białości", który dusi kulturę zachodnią. Przywołuje bardzo konkretną sytuację komunikacyjną - gejowskich filmów pornograficznych. To druga kwestia niezmiernie ważna w tym tekście, aby tym bardziej zintensyfikować i sproblematyzować kwestię etniczności, rasy i reprezentacji, zwłaszcza wewnątrz kultury gejowskiej. Problem ten jest również obecny w tekście Anny Rogozińskiej, która opisuje szalenie ciekawe zjawisko popularnej kultury japońskiej - animowane filmy z gatunku yaoi czyli opowieści o męskim homoerotyzmie. Kluczowy jest tu jednak fakt, że są to fantazje tworzone przez kobiety i dla kobiet. Co z tego wynika, jakie są tego przesłanki, dowiadujemy się z analizy Ai no Kusabi .

Pod hasłem "Czytanie popkultury" zebraliśmy opowieści o sposobach wizualizacji tematów tabu w kinie głównego nurtu. Mamy zatem tekst Nathana Longa o koniecznych ustępstwach, jakie należy poczynić, aby wprowadzić postać "geja" do szerokiego kina; Pawła Leszkowicza, który w publicystycznym stylu zdaje relację z "monstrualności homoseksualizmu", co łączy się z tekstem Sabiny Ostrowskiej, która odwołując się do klasyki literatury wiktoriańskiej pokazuje, jak świetnie ów anachroniczny światopogląd reifikuje się we współczesnym kinie hollywoodzkim. Ostatnim tekstem opisującym i analizującym stosunek kultury popularnej do Inności jest propozycja Jakuba Konefała kontynuująca niejako wątek z poprzedniego numeru "Panoptikum" , w którym pisał o anty-teledysku, zarysowująca "historię" komercjalizacji Inności przez telewizje muzyczne.

W "Transgresjach kina niezależnego" prezentujemy New Queer Cinema oraz Kino Transgresji. Dwa niepokorne nurty, każdy drwiący z obowiązujących norm (nie tylko społeczeństw patriarchalnych, ale również społeczności lesbijskich czy gejowskich), oba szydzące i przekraczające ograniczenia kultury, nigdy nie poddające się kompromisom.

Dział "Teoretycznie. Praktycznie" to miejsce, w którym Karolina Starego rozważa teoretyczne możliwości fundowania kobiecej tożsamości przedstawiane Petera Greenwaya w The Pillow Book . Z kolei Dagmara Rode pokazuje jak Derek Jarman wykorzystuje figurę Chrystusa do zakomunikowania ważnych treści dotyczących życia osób homoseksualnych. Jednak bez wątpienia najważniejszym tekstem w całym numerze jest "Gender Is Burning: Dylematy przywłaszczenia i subwersji" Judith Butler. Niestety teksty i książki tej czołowej teoretyczki queer pozostają w Polsce wciąż mało znane, równie niewiele jest tłumaczeń, dlatego tym bardziej się cieszymy, że możemy przedstawić kolejną odsłonę jej filozofii. Odwołując się do filmu Paris Is Burning , Butler demaskuje normalizujące praktyki płciowości i seksualności, zwracając jednocześnie uwagę na możliwości oporu wobec nich.

Numer zamyka "Rozmowa na pożegnanie" przeprowadzona przez Justina Wyatta z jednym z najciekawszych reżyserów współczesnego kina, Toddem Haynesem. Znalazła się ona na końcu, ponieważ w jakiś sposób podsumowuje całokształt trzeciego numeru "Panoptikum", jego różnorodność i wielowymiarowość.

Robert Kulpa - redaktor prowadzący


SPIS TREŚCI PANOPTYCZNYCH

PRZESTRZEŃ PANOPTIKUM
- Robert Kulpa Somewhere Over the Rainbow...
- Alexander Doty Teoria Queer i kultura popularna.

TELE-WIZJE. Hetero i Homo-normatywność
- Marcin Wilk Lesbijski wchodzą na ekrany telewizorów - nowa jakość odbioru w serialu The L Word
- Niina Kuorikoski "Podobno jesteśmy alternatywną rodziną" - Czy Queer As Folk jest przełomowym serialem?
- Mirosław Przylipiak, Grażyna Świętochowska "Homoseksualista wychodzi z szafy". Lance Loud z An American Family.


ANDROGYNE. Cud nienazwania
- Karolina Kosińska Tęsknota za światem z innego świata. Androgyn w Performance i Człowieku, który spadł na Ziemię.
- Altea Leszczyńska Androgynia w przekładzie i w filmie. Zapisane na ciele Jeanette Winterson a Orlando Virginni Woolf.

TOŻSAMOŚCI POŻĄDANIE. Kultury i seksualności i etniczności i płcie i rasy i...
- Andrzej Pitrus Być queer w Chinach.
- Krystyna Mazur W poszukiwaniu Black Queer Cinema : Issaca Juliena Looking for Langston.
- Sebastian Jagielski Daleko od nieba-czyli gej w polskim kinie.
- Richard Fung Edukacyjny wymiar pornografii.
- Anna Rogozińska Ai no Kusabi - kobieca fantazja homoerotyczna w japońskim filmie animowanym z gatunku yaoi.

CZYTANIE POPKULTURY. Widmo Odmieńców krąży po świecie
- Nathan Long Kary/godne zachowanie: Pary gej/heteryk w filmach końca XX wieku . Sabina Ostrowska Moje drugie JA: Sobowtór w kinie hollywoodzkim lat 90. XX wieku.
- Paweł Leszkowicz Homo-potwory
- Jakub Konefał "Queer znaczy modny?"- Zapiski o ewolucji stereotypowych przedstawień Odmienności (nie tylko) seksualnej w telewizjach muzycznych.

TRANSGRESJE KINA NIEZALEŻNEGO
- Monika Kita Kino skazane na nieistnienie - The Cinema of Transgression
- Robert Kulpa New Queer Cinema - obrazy po(d)miotu społecznego

TEORETYCZNIE. PRAKTYCZNIE. Chrystologia i strategie oporu
- Judith Butler Gender Is Burning: Dylematy przywłaszczenia i subwersji.
- Karolina Starego Tekstualizacja ciała jako proces fundowania/rozpraszania kobiecej tożsamości w filmie The Pillow Book
- Dagmara Rode Queering the Bible : Notatki o Ogrodzie Dereka Jarmana

ROZMOWA NA POŻEGNANIE
- Justin Wyatt Filmowa/Seksualna Transgresja. Rozmowa z Toddem Haynesem
oficjalna strona periodyku:
www.panoptikum.pl